Sanskrit: 60 MCQs with Answers

प्रथमः प्रयोगः एव समुचितः, यतो हि ‘ते’ इति द्विवचनान्तं कर्तृपदम्, ‘जानीतः’ इति च लट्लकारस्य प्रथमपुरुषद्विवचनं क्रियापदम्; उभयोः सङ्गतिः सम्यक्। द्वितीयः प्रयोगः अशुद्धः, यतो हि ‘छात्राः’ इति बहुवचनान्तेन सह ‘अजानन्’ इति भवितव्यम्। तृतीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘अहम्’ इति उत्तमपुरुषेण सह ‘ज्ञास्यामि’ इति क्रियापदम् अपेक्ष्यते, न तु ‘ज्ञास्यसि’ इति मध्यमपुरुषरूपम्। चतुर्थे प्रयोगे उत्तमपुरुषस्य समावेशात् ‘ज्ञास्यामः’ इति बहुवचनं भवितव्यम्, यतो हि उत्तमपुरुषः सर्वेषां प्रबलः।

तृतीयः विकल्पः एव सर्वोपयुक्तः, यतो हि ‘दध्नाम्’ इति दधिशब्दस्य षष्ठीबहुवचनं सम्यक् एव। दधि इति इकारान्तः नपुंसकलिङ्गशब्दः, यस्य विभक्तिषु ‘अन्’ आदेशः दृश्यते, यथा दध्ना, दध्ने, दध्नः, दध्नाम् इति। प्रथमः विकल्पः अशुद्धः, यतो हि ‘वारिणी’ इति वारिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः द्विवचनम्, न तु द्वितीयाबहुवचनम्; तत्र ‘वारीणि’ इति भवितव्यम्। द्वितीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘मधूनि’ इति प्रथमाद्वितीयाबहुवचनम्। चतुर्थः अपि अशुद्धः, यतो हि वधूशब्दस्य षष्ठ्येकवचनं ‘वध्वाः’ इति भवति।

आर्यशूरविरचिता ‘जातकमाला’ बौद्धसंस्कृतसाहित्यस्य उत्कृष्टा कृतिः अस्ति, यत्र चतुस्त्रिंशत् जातककथाः चम्पूशैल्या गद्यपद्यमिश्रितरूपेण निबद्धाः। अस्यां कृतौ बोधिसत्त्वस्य पूर्वजन्मनां कथाभिः दानम्, शीलम्, क्षान्तिः, वीर्यम् इत्यादीनां पारमितानां माहात्म्यं प्रतिपाद्यते। तस्याः पञ्चदशं जातकं मत्स्यजातकम् इति नाम्ना प्रथितम्, यत्र बोधिसत्त्वः मत्स्यरूपेण सत्यक्रियया वृष्टिम् आनयति। आर्यशूरस्य भाषा प्रौढा, अलङ्कारयुक्ता, अश्वघोषस्य शैल्या सह साम्यं धारयति च; अजन्तागुहासु अपि एतासां कथानां चित्राणि दृश्यन्ते।

द्वितीयं युग्मम् एव समानविभक्तिवचनयोः वर्तते, यतो हि ‘अस्मिन्’ इति पुँल्लिङ्गे सप्तम्येकवचनम्, ‘अस्याम्’ इति च स्त्रीलिङ्गे सप्तम्येकवचनम्; अतः तत्र विभक्तिः वचनं च समानम्। प्रथमे युग्मे ‘अनेन’ इति तृतीयैकवचनम्, ‘अस्यै’ इति च चतुर्थ्येकवचनम्, अतः विभक्तिभेदः। तृतीये युग्मे ‘एषाम्’ इति षष्ठीबहुवचनम्, ‘इमाम्’ इति च द्वितीयैकवचनम्। चतुर्थे युग्मे ‘इमे’ इति पुँल्लिङ्गे प्रथमाबहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गे तु प्रथमाद्वितीययोः द्विवचनम्, अतः वचनभेदः विद्यते।

‘द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः’ इति पाणिनीयसूत्रेण श्रित, अतीत, पतित, गत, अत्यस्त, प्राप्त, आपन्न — एतैः शब्दैः सह द्वितीयान्तस्य पदस्य तत्पुरुषसमासः विधीयते। अतः ‘मेघात्यस्तः’ इत्यस्य विग्रहः ‘मेघम् अत्यस्तः’ इति भवति, यस्य अर्थः मेघम् अतिक्रम्य क्षिप्तः इति। अत्र समासे विभक्तेः लोपः जायते, ततश्च सन्धिकार्येण मेघात्यस्तः इति रूपं सिध्यति। अन्ये विकल्पाः पञ्चमीचतुर्थीप्रथमान्तपदयुक्ताः सन्ति, अतः ते अनेन सूत्रेण न सङ्गच्छन्ते।

‘रोऽसुपि’ इति सूत्रेण अहन् इत्यस्य रेफादेशः सुबन्तभिन्ने परे भवति, यथा अहरहः इति। ‘रो रि’ इति सूत्रेण रेफे परे पूर्वस्य रेफस्य लोपः, पूर्वस्वरस्य च दीर्घः भवति, यथा पुनः + रमते इत्यत्र पुना रमते इति। ‘अतो रोरप्लुतादप्लुते’ इति सूत्रेण अप्लुतात् अकारात् परस्य रोः स्थाने उकारादेशः भवति, ततश्च गुणे सोऽवदत् इति रूपं सिध्यति। ‘हशि च’ इति सूत्रेण हश्-प्रत्याहारे परे तथैव उकारादेशः भवति, यथा कृष्णः + जयति इत्यत्र कृष्णो जयति इति।

‘बहुवचनस्य वस्नसौ’ इति पाणिनीयसूत्रेण युष्मद् अस्मद् इत्येतयोः बहुवचने विकल्पेन वस् नस् इत्यादेशौ भवतः। अस्मद्शब्दस्य विषये ‘नः’ इति वैकल्पिकं रूपं द्वितीयाबहुवचने अस्मान् इत्यस्य स्थाने, चतुर्थीबहुवचने अस्मभ्यम् इत्यस्य स्थाने, षष्ठीबहुवचने च अस्माकम् इत्यस्य स्थाने भवति। किन्तु पञ्चमीबहुवचने ‘अस्मत्’ इत्यस्य स्थाने अयम् आदेशः न विधीयते। ध्यातव्यं च यत् एतौ आदेशौ अनन्वादेशे, पदस्य आदौ अप्रयुज्यमाने, तथा च समासे च न भवतः।

चतुर्थः विकल्पः एव सर्वथा उचितः, यतो हि ‘अकार्षीः’ इति लुङ्लकारे परस्मैपदे मध्यमपुरुषैकवचनम्, ‘अकृथाः’ इति च तस्मिन्नेव लकारे आत्मनेपदे मध्यमपुरुषैकवचनम्; अतः लकारः पुरुषः वचनं च त्रयम् अपि समानम्। प्रथमे विकल्पे ‘अकरवम्’ इति लङि उत्तमपुरुषैकवचनम्, ‘अकुरुत’ इति च आत्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचनम्, अतः पुरुषभेदः। द्वितीये तृतीये च विकल्पे लकारपुरुषवचनानां सङ्गतिः न विद्यते। ‘कृ’ धातुः उभयपदी अस्ति, अतः तस्य द्वयोः पदयोः रूपाणि सिध्यन्ति।

वर्णानां बाह्यप्रयत्नाः एकादश मन्यन्ते, तेषु विवारः संवारः, श्वासः नादः, अघोषः घोषश्च प्रमुखाः। हश् इति प्रत्याहारेण सर्वे मृदुव्यञ्जनाः अर्थात् वर्गाणां तृतीयचतुर्थपञ्चमवर्णाः, अन्तःस्थाः, हकारश्च गृह्यन्ते। एतेषां वर्णानाम् उच्चारणे कण्ठः संवृतः भवति, नादः उत्पद्यते, घोषश्च जायते; अतः ते संवाराः नादाः घोषाश्च कथ्यन्ते। एतेभ्यः विपरीताः खर्-प्रत्याहारस्थाः वर्णाः अर्थात् वर्गाणां प्रथमद्वितीयवर्णाः ऊष्माणश्च विवाराः श्वासाः अघोषाश्च भवन्ति। स्वराः अपि हशाम् इव संवारादिधर्मयुक्ताः एव।

अव्ययीभावसमासस्य विधानं ‘अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु’ इति सूत्रेण क्रियते। तत्र आनुपूर्व्यार्थे ‘अनुज्येष्ठम्’ इति सिध्यति, यस्य विग्रहः ज्येष्ठस्य आनुपूर्व्येण इति, अर्थात् ज्येष्ठक्रमेण। अतः चतुर्थः विकल्पः एव समीचीनः। अन्येषु विकल्पेषु दोषाः सन्ति — समीपार्थे ‘उपहरि’ इति भवति, न तु अधिहरि; ‘निर्मक्षिकम्’ इति अभावार्थे प्रयुज्यते, न तु अत्ययार्थे; ‘अतिनिद्रम्’ इति च असम्प्रत्यर्थे, अर्थात् निद्रा सम्प्रति न युज्यते इति।