Sanskrit: 60 MCQs with Answers

अत्र द्वितीयः विकल्पः एव सर्वथा शुद्धः, यतो हि ‘हरेः, हर्योः, हरीणाम्’ इति त्रीणि रूपाणि हरिशब्दस्य षष्ठीविभक्तेः क्रमेण एकवचनं द्विवचनं बहुवचनं च सूचयन्ति, अतः तत्र पूर्णा सङ्गतिः विद्यते। प्रथमे विकल्पे पत्यौ इति सप्तम्येकवचनम्, पत्योः इति षष्ठीद्विवचनम्, पतीनाम् इति षष्ठीबहुवचनम् — एवं विभक्तिभेदः विद्यते। तृतीये विकल्पे रमायै इति चतुर्थ्येकवचनम्, रमाभ्याम् इति तृतीयाद्विवचनम्, रमाभिः इति तृतीयाबहुवचनम्। चतुर्थे विकल्पे मतीन् इति अशुद्धम्, यतो हि मतिशब्दः स्त्रीलिङ्गः, तस्य द्वितीयाबहुवचनं मतीः इति भवति।

कर्मधारयसमासस्य अनेके भेदाः सन्ति, तेषु विशेषणोभयपदकर्मधारयः सः यत्र समासस्य उभे अपि पदे विशेषणरूपे भवतः। ‘स्नातानुलिप्तः’ इत्यत्र स्नातश्चासौ अनुलिप्तश्च इति विग्रहः, उभयमपि पदं विशेषणम् एव, अतः अयम् एव तस्य उदाहरणम्। ‘पुरुषव्याघ्रः’ इति उपमितसमासः, यत्र पुरुषः व्याघ्र इव इति भावः। ‘घनश्यामः’ इति उपमानपूर्वपदकर्मधारयः, यत्र घन इव श्यामः इति विग्रहः। ‘चन्द्राह्लादकः’ इत्यत्र च विशेषणविशेष्यभावः न तथा वर्तते।

‘भारतीवसन्तगीतिः’ इति सुप्रसिद्धं गीतं पण्डितजानकीवल्लभशास्त्रिणः ‘काकली’ इति गीतसंग्रहे संकलितम् अस्ति। आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये गीतिकाव्यस्य पुनरुत्थाने शास्त्रिमहोदयस्य योगदानम् अनुपमम्, यतो हि तेषां गीतेषु प्रसादगुणः, मधुरा पदावली, लयात्मकता च समवेतरूपेण दृश्यन्ते। तेषां रचनासु प्रकृतिवर्णनं, देशप्रेम, मानवीयसंवेदना च प्रमुखतया प्रतिफलिताः। ते हिन्दीभाषायाम् अपि छायावादोत्तरकालस्य महत्त्वपूर्णाः कवयः आसन्, तथापि संस्कृतगीतिकाव्ये तेषां स्थानम् अत्यन्तम् उच्चम् एव मन्यते।

अत्र तृतीयं रूपम् एव आत्मनेपदे मध्यमपुरुषैकवचनं न विद्यते, यतो हि ‘अयाचिषि’ इति लुङ्लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपम् अस्ति; तत्र मध्यमपुरुषैकवचने ‘अयाचिष्ठाः’ इति भवति। शेषाणि त्रीणि रूपाणि मध्यमपुरुषैकवचनस्यैव — ‘याचितासे’ इति लुट्लकारस्य, ‘अयाचथाः’ इति लङ्लकारस्य, ‘याचिषीष्ठाः’ इति च आशीर्लिङ्लकारस्य रूपम्। ‘याच्’ धातुः उभयपदी अस्ति, अतः तस्य परस्मैपदे आत्मनेपदे च रूपाणि सिध्यन्ति; अर्थभेदेन पदव्यवस्था अपि क्वचित् दृश्यते।

अयं मन्त्रः ईशावास्योपनिषदः तृतीयः मन्त्रः अस्ति। तस्य भावः — असुर्याः नाम ते लोकाः अन्धेन तमसा आवृताः सन्ति, तान् एव लोकान् मृत्युम् अनन्तरं ते जनाः प्राप्नुवन्ति ये आत्महनः अर्थात् आत्मज्ञानस्य हन्तारः सन्ति। ईशावास्योपनिषद् शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहितायाः चत्वारिंशत्तमः अध्यायः, अतः सा एका एव उपनिषद् या संहिताभागे विद्यते; तस्यां केवलम् अष्टादश मन्त्राः सन्ति। ‘ईशावास्यमिदं सर्वम्’ इति तस्याः प्रथमः प्रसिद्धः मन्त्रः त्यागपूर्वकभोगस्य सन्देशं ददाति।

‘उपसर्गादृति धातौ’ इति पाणिनीयसूत्रं गुणसन्धेः अपवादरूपेण पररूपम् एकादेशं विदधाति। अस्य अर्थः — अवर्णान्तात् उपसर्गात् परे ऋकारादौ धातौ सति पूर्वपरयोः स्थाने पररूपम् एकादेशः भवति। यथा प्र + ऋच्छति इत्यत्र गुणे प्रार्च्छति इति स्यात्, किन्तु अनेन सूत्रेण ‘प्रर्च्छति’ इति रूपं सिध्यति; एवमेव उप + ऋच्छति इति उपर्च्छति। ‘वृद्धिरेचि’ इति सूत्रं वृद्धिसन्धिं विदधाति, ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपम्, ‘एत्येधत्यूठ्सु’ इति च वृद्धेः विशेषविधानं करोति।

वर्णोच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नाः पञ्च मन्यन्ते — स्पृष्टम्, ईषत्स्पृष्टम्, विवृतम्, संवृतम्, ईषद्विवृतं च। तत्र स्पर्शवर्णानां प्रयत्नः स्पृष्टः, अन्तःस्थानां ईषत्स्पृष्टः, ऊष्मणां ईषद्विवृतः, स्वराणां च विवृतः भवति। संवृतप्रयत्नः तु केवलं प्रयोगदशायां ह्रस्वस्य अकारस्य भवति, न तु सर्वेषां स्वराणाम्; प्रक्रियादशायां सोऽपि विवृतः एव गृह्यते। अतः ‘संवृतं स्वराणाम्’ इति कथनम् असमीचीनम्। शेषाणि त्रीणि कथनानि शिक्षाग्रन्थेषु यथोक्तानि सम्यक् एव सन्ति।

प्रथमः विकल्पः एव समुचितः, यतो हि ‘हन्’ धातोः लङ्लकारे मध्यमपुरुषस्य त्रीणि वचनानि क्रमेण अहन्, अहतम्, अहत इति भवन्ति। द्वितीयः विकल्पः अशुद्धः, यतो हि आशीर्लिङ्लकारे उत्तमपुरुषे वध्यासम्, वध्यास्व, वध्यास्म इति रूपाणि भवन्ति। तृतीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘अवधीः’ इति लुङ्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनम्, उत्तमपुरुषे तु अवधिषम् इति भवति। चतुर्थः अपि अशुद्धः, यतो हि लिट्लकारे प्रथमपुरुषे जघान, जघ्नतुः, जघ्नुः इति रूपाणि सिध्यन्ति; जघनिथ इति तु मध्यमपुरुषैकवचनम्।

‘कुन्दमाला’ इति दिङ्नागविरचितं षडङ्कं नाटकम् अस्ति, यस्य कथावस्तु रामायणस्य उत्तरकाण्डम् आश्रित्य निबद्धम्। अस्मिन् नाटके सीतायाः परित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे तस्याः निवासः, लवकुशयोः जन्म, अन्ते च रामसीतयोः पुनर्मिलनं वर्णितम्। भवभूतेः उत्तररामचरितेन सह अस्य कथावस्तु बहुधा साम्यं धारयति, तथापि अत्र अन्तः सुखान्तः एव भवति। नाटकस्य नामकरणं कुन्दपुष्पाणां मालाम् आश्रित्य कृतम्, या सीतायाः रामेण सह सम्बन्धस्य स्मारिका रूपेण कथायां प्रयुक्ता।

‘उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य’ इति पाणिनीयसूत्रेण ‘उद्’ इत्यस्मात् परयोः ‘स्था’ ‘स्तम्भ्’ इत्येतयोः धात्वोः यः सकारः, तस्य स्थाने पूर्वसवर्णः आदेशः भवति, अर्थात् पूर्ववर्तिनः दकारस्य सवर्णः थकारः विधीयते। यथा उद् + स्थानम् इत्यत्र उत्थानम्, उद् + स्थितः इत्यत्र उत्थितः, उद् + स्तम्भः इत्यत्र च उत्तम्भः इति रूपाणि सिध्यन्ति। अत्र सकारस्य लोपः इव प्रतीयते, वस्तुतस्तु तस्य स्थाने पूर्वसवर्णादेशः जातः, ततश्च ‘खरि च’ इत्यादिना दकारस्य तकारः सम्पद्यते।