Sanskrit: 60 MCQs with Answers

अयं मन्त्रः ऋग्वेदस्य दशमे मण्डले विद्यमानस्य हिरण्यगर्भसूक्तस्य अन्तिमः मन्त्रः अस्ति। अस्मिन् सूक्ते प्रत्येकस्य मन्त्रस्य अन्ते ‘कस्मै देवाय हविषा विधेम’ इति पादः पुनः पुनः आवर्तते, येन सृष्टेः मूलकारणविषये गभीरा जिज्ञासा प्रकटीक्रियते। अन्तिमे मन्त्रे तु उत्तररूपेण ‘प्रजापते’ इति सम्बोधनं प्राप्यते, येन ज्ञायते यत् सा एव परमा सत्ता प्रजापतिशब्देन अभिहिता। सूक्तमिदं दार्शनिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्, यतो हि तत्र एकेश्वरवादस्य बीजानि स्पष्टतया दृश्यन्ते।

अपत्यार्थे तद्धितप्रत्ययानां विधाने पाणिनिः गणविशेषान् आश्रित्य भिन्नान् प्रत्ययान् विदधाति। ‘शिवादिभ्योऽण्’ इति सूत्रेण शिवादिगणपठितेभ्यः अण् प्रत्ययः भवति, यथा शिवस्य अपत्यं शैवः। ‘स्त्रीभ्यो ढक्’ इति सूत्रेण स्त्रीवाचिभ्यः ढक् प्रत्ययः, यथा स्त्रैणेयः, दात्तेयः। ‘गर्गादिभ्यो यञ्’ इति सूत्रेण गर्गादिगणात् यञ् प्रत्ययः, यथा गर्गस्य अपत्यं गार्ग्यः। ‘अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ्’ इति सूत्रेण अञ् प्रत्ययः, यथा बैदः। एवं क्रमः अण्, ढक्, यञ्, अञ् इति सिध्यति।

अधिकरणकारकं त्रिधा विभक्तम् — औपश्लेषिकम्, वैषयिकम्, अभिव्यापकं च। यत्र आधाराधेययोः साक्षात् संयोगः भवति तत् औपश्लेषिकम्, यथा कटे आस्ते, स्थाल्यां पचति। यत्र आधारः विषयरूपेण भवति तत् वैषयिकम्, यथा मोक्षे इच्छास्ति, शास्त्रे निपुणः। यत्र आधेयः आधारं सर्वात्मना व्याप्नोति तत् अभिव्यापकम्, यथा सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति, तिलेषु तैलम्। एतेन ज्ञायते यत् द्वितीयः विकल्पः एव समीचीनः, यतो हि तत्र मोक्षे इच्छा इति वैषयिकम् अधिकरणं सम्यक् निर्दिष्टम्।

‘अनुर्लक्षणे’ इति पाणिनीयसूत्रेण लक्षणार्थे वर्तमानः ‘अनु’ इति शब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः भवति। लक्षणम् इति चिह्नम् अर्थात् यस्य आश्रयेण किमपि ज्ञायते। ‘नदीम् अन्ववसिता सेना’ इत्यत्र नदी सेनायाः अवस्थानस्य चिह्नरूपेण वर्तते, अतः तत्र ‘अनु’ कर्मप्रवचनीयः। कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया विभक्तिः विधीयते इति ‘कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया’ इति सूत्रात्, तेन ‘नदीम्’ इति द्वितीयान्तं पदं सिध्यति। कर्मप्रवचनीयाः क्रियां न द्योतयन्ति, केवलं विभक्तेः नियामकाः भवन्ति।

ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य नवतितमे सूक्ते पुरुषसूक्तम् इति प्रसिद्धं वर्तते, यत्र विराट्पुरुषात् सृष्टेः उत्पत्तिः रूपकात्मकतया वर्णिता। तत्रैव कथितम् — ‘यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः’ इति। अस्य अर्थः — यदा देवाः पुरुषरूपेण हविषा यज्ञं व्यतन्वन्, तदा तस्य यज्ञस्य आज्यं वसन्तः आसीत्, इध्मः ग्रीष्मः, हविश्च शरत् आसीत्। अस्मिन्नेव सूक्ते चतुर्णां वर्णानाम् उत्पत्तिः अपि वर्णिता, अतः तत् समाजशास्त्रीयदृष्ट्यापि महत्त्वपूर्णम्।

मम्मटः काव्यप्रकाशे श्लेषालङ्कारस्य अष्टौ भेदान् निरूपयति — वर्णश्लेषः, पदश्लेषः, लिङ्गश्लेषः, प्रकृतिश्लेषः, प्रत्ययश्लेषः, विभक्तिश्लेषः, वचनश्लेषः, भाषाश्लेषश्च। यत्र शब्दानां प्रकृतिः अर्थात् मूलधातुः प्रातिपदिकं वा द्व्यर्थकं भवति, तत्र प्रकृतिश्लेषः। प्रदत्ते श्लोके ‘पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनम्’ इत्यादिपदानि प्रकृतिभेदेन द्वयोः अर्थयोः बोधकानि भवन्ति — एकतः राजभवनस्य वैभवं, अन्यतश्च वनस्य दृश्यम्। अनेन एकस्मिन्नेव वाक्ये द्वयोः चित्रयोः प्रतीतिः जायते।

नारायणपण्डितविरचितस्य हितोपदेशस्य चत्वारः भागाः क्रमेण मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिश्च इति सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य आधारः पञ्चतन्त्रम्, किन्तु तत्र तन्त्राणि पञ्च सन्ति, अत्र तु भागाः चत्वार एव। ग्रन्थस्य उद्देश्यं राजपुत्राणां नीतिशिक्षणम्, अतः कथानां माध्यमेन व्यावहारिकं ज्ञानं प्रदीयते। ‘विद्या ददाति विनयम्’, ‘सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धं त्यजति पण्डितः’ इत्यादयः सुप्रसिद्धाः सुभाषितश्लोकाः अस्मादेव ग्रन्थात् गृहीताः। ग्रन्थोऽयं गद्यपद्यमिश्रितः चम्पूशैल्या निबद्धः।

वसन्ततिलका छन्दसि प्रतिचरणं चतुर्दश वर्णाः भवन्ति, तस्य च लक्षणम् ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’ इति। एतस्मात् स्पष्टं यत् तत्र तगणः, भगणः, जगणद्वयं, तदनन्तरं गुरुद्वयं च विद्यते; अतः चतुर्थं कथनं सम्यक्। प्रथमं कथनम् अशुद्धम्, यतो हि वंशस्थे ‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’ इति ज-त-ज-र गणाः भवन्ति। द्वितीयम् अपि अशुद्धम्, यतो हि द्रुतविलम्बिते द्वादश वर्णाः एव भवन्ति। तृतीयमपि अशुद्धम्, यतो हि अनुष्टुभि सप्तमो वर्णः द्वितीयचतुर्थचरणयोरेव लघुः भवति।

दृष्टान्तालङ्कारे उपमानोपमेययोः धर्मयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः भवति, अतः ‘पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम्’ इति तस्यैव लक्षणम्। निदर्शनालङ्कारे वस्तुतः असम्भवन् सम्बन्धः उपमां परिकल्पयति, अतः ‘अभवन्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकल्पकः’ इति निदर्शनायाः लक्षणम्। भ्रान्तिमति सादृश्यात् अन्यस्मिन् अन्यस्य निश्चयात्मकं ज्ञानं जायते, अतः ‘अन्यसंवित्तुल्यदर्शने’ इति तस्य लक्षणम्। सन्देहालङ्कारे तु उपमानोपमेययोः निश्चयः न भवति, संशयः एव तिष्ठति, अतः ‘भेदोक्तौ तदनुक्तौ च’ इति तस्य लक्षणम्।

‘गुरोश्च हलः’ इति पाणिनीयसूत्रेण गुरुमतः हलन्तात् धातोः स्त्रियां भावे ‘अ’ प्रत्ययः विधीयते। अत्र गुरुमत् इत्यनेन तादृशः धातुः गृह्यते यस्य उपधायां गुरुसंज्ञकः स्वरः विद्यते, हलन्तः इत्यनेन च व्यञ्जनान्तः। यथा ईहा, ऊहा, लीला इत्यादीनि रूपाणि सिध्यन्ति। भावार्थे स्त्रीलिङ्गे प्रत्ययविधानम् अनेकैः सूत्रैः क्रियते, यथा ‘अ प्रत्ययात्’, ‘गुरोश्च हलः’, ‘षिद्भिदादिभ्योऽङ्’ इत्यादिभिः। अस्मिन् प्रकरणे प्रत्ययस्य स्वरूपं धातोः स्वरूपम् उपधां च आश्रित्य निर्धार्यते।