Sanskrit - Vedic Literature and Upanishads: 5 MCQs with Answers

ऋग्वेदस्य द्वितीयात् सप्तमपर्यन्तानि षट् मण्डलानि वंशमण्डलानि इत्युच्यन्ते, यतो हि प्रत्येकं मण्डलम् एकस्यैव ऋषिकुलस्य सूक्तैः निबद्धम्। तत्र द्वितीयं मण्डलं गृत्समदस्य, तृतीयं विश्वामित्रस्य, चतुर्थं वामदेवस्य, पञ्चमम् अत्रेः, षष्ठं भरद्वाजस्य, सप्तमं च वसिष्ठस्य कुलेन सम्बद्धम्। एतानि मण्डलानि प्राचीनतमानि मन्यन्ते, प्रथमं दशमं च मण्डले तु परवर्तीनि। तृतीयमण्डले प्रसिद्धा गायत्री, सप्तमे च वसिष्ठस्य वरुणसूक्तानि विद्यन्ते।

अयं मन्त्रः ऋग्वेदस्य दशमे मण्डले विद्यमानस्य हिरण्यगर्भसूक्तस्य अन्तिमः मन्त्रः अस्ति। अस्मिन् सूक्ते प्रत्येकस्य मन्त्रस्य अन्ते ‘कस्मै देवाय हविषा विधेम’ इति पादः पुनः पुनः आवर्तते, येन सृष्टेः मूलकारणविषये गभीरा जिज्ञासा प्रकटीक्रियते। अन्तिमे मन्त्रे तु उत्तररूपेण ‘प्रजापते’ इति सम्बोधनं प्राप्यते, येन ज्ञायते यत् सा एव परमा सत्ता प्रजापतिशब्देन अभिहिता। सूक्तमिदं दार्शनिकदृष्ट्या अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्, यतो हि तत्र एकेश्वरवादस्य बीजानि स्पष्टतया दृश्यन्ते।

ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य नवतितमे सूक्ते पुरुषसूक्तम् इति प्रसिद्धं वर्तते, यत्र विराट्पुरुषात् सृष्टेः उत्पत्तिः रूपकात्मकतया वर्णिता। तत्रैव कथितम् — ‘यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत। वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः’ इति। अस्य अर्थः — यदा देवाः पुरुषरूपेण हविषा यज्ञं व्यतन्वन्, तदा तस्य यज्ञस्य आज्यं वसन्तः आसीत्, इध्मः ग्रीष्मः, हविश्च शरत् आसीत्। अस्मिन्नेव सूक्ते चतुर्णां वर्णानाम् उत्पत्तिः अपि वर्णिता, अतः तत् समाजशास्त्रीयदृष्ट्यापि महत्त्वपूर्णम्।

अत्र तृतीयः विकल्पः असंगतः, यतो हि ‘क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति’ इति प्रसिद्धं वाक्यं कठोपनिषदः, न तु ईशोपनिषदः। तस्य भावः — आत्मज्ञानस्य मार्गः क्षुरस्य तीक्ष्णधारा इव दुर्गमः अस्ति इति। शेषाः त्रयः विकल्पाः सम्यक् — ‘तत्त्वमसि’ इति महावाक्यं छान्दोग्योपनिषदि उद्दालकारुणिना श्वेतकेतुं प्रति उक्तम्, ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति मुण्डकोपनिषदि, ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ इति च तैत्तिरीयोपनिषदः शिक्षावल्ल्यां गुरोः उपदेशरूपेण विद्यते।

अयं मन्त्रः ईशावास्योपनिषदः तृतीयः मन्त्रः अस्ति। तस्य भावः — असुर्याः नाम ते लोकाः अन्धेन तमसा आवृताः सन्ति, तान् एव लोकान् मृत्युम् अनन्तरं ते जनाः प्राप्नुवन्ति ये आत्महनः अर्थात् आत्मज्ञानस्य हन्तारः सन्ति। ईशावास्योपनिषद् शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयिसंहितायाः चत्वारिंशत्तमः अध्यायः, अतः सा एका एव उपनिषद् या संहिताभागे विद्यते; तस्यां केवलम् अष्टादश मन्त्राः सन्ति। ‘ईशावास्यमिदं सर्वम्’ इति तस्याः प्रथमः प्रसिद्धः मन्त्रः त्यागपूर्वकभोगस्य सन्देशं ददाति।