Sanskrit - Shabdarupa and Dhaturupa: 11 MCQs with Answers

अत्र तृतीयः विकल्पः एव शुद्धः, यतो हि ‘एके मृताः अपरे पलायिताः’ इत्यत्र लिङ्गवचनपुरुषाणां सामञ्जस्यं सम्यक् विद्यते। प्रथमे विकल्पे ‘सा’ इति स्त्रीलिङ्गैकवचनं सर्वनाम ‘बालकाः’ इति पुंल्लिङ्गबहुवचनेन सह असङ्गतम्। द्वितीये विकल्पे ‘ते’ इति पुंल्लिङ्गं ‘बालिकाः’ इति स्त्रीलिङ्गेन सह न सङ्गच्छते, तत्र ‘ताः बालिकाः’ इति भवितव्यम्। चतुर्थे विकल्पे ‘वन’ शब्दः नपुंसकलिङ्गः, अतः ‘एकस्यां वने’ इति न शुद्धम्, ‘एकस्मिन् वने’ इति भवितव्यम्।

अत्र द्वितीयः विकल्पः एव सर्वथा शुद्धः, यतो हि ‘हरेः, हर्योः, हरीणाम्’ इति त्रीणि रूपाणि हरिशब्दस्य षष्ठीविभक्तेः क्रमेण एकवचनं द्विवचनं बहुवचनं च सूचयन्ति, अतः तत्र पूर्णा सङ्गतिः विद्यते। प्रथमे विकल्पे पत्यौ इति सप्तम्येकवचनम्, पत्योः इति षष्ठीद्विवचनम्, पतीनाम् इति षष्ठीबहुवचनम् — एवं विभक्तिभेदः विद्यते। तृतीये विकल्पे रमायै इति चतुर्थ्येकवचनम्, रमाभ्याम् इति तृतीयाद्विवचनम्, रमाभिः इति तृतीयाबहुवचनम्। चतुर्थे विकल्पे मतीन् इति अशुद्धम्, यतो हि मतिशब्दः स्त्रीलिङ्गः, तस्य द्वितीयाबहुवचनं मतीः इति भवति।

अत्र तृतीयं रूपम् एव आत्मनेपदे मध्यमपुरुषैकवचनं न विद्यते, यतो हि ‘अयाचिषि’ इति लुङ्लकारस्य उत्तमपुरुषैकवचनस्य रूपम् अस्ति; तत्र मध्यमपुरुषैकवचने ‘अयाचिष्ठाः’ इति भवति। शेषाणि त्रीणि रूपाणि मध्यमपुरुषैकवचनस्यैव — ‘याचितासे’ इति लुट्लकारस्य, ‘अयाचथाः’ इति लङ्लकारस्य, ‘याचिषीष्ठाः’ इति च आशीर्लिङ्लकारस्य रूपम्। ‘याच्’ धातुः उभयपदी अस्ति, अतः तस्य परस्मैपदे आत्मनेपदे च रूपाणि सिध्यन्ति; अर्थभेदेन पदव्यवस्था अपि क्वचित् दृश्यते।

प्रथमः विकल्पः एव समुचितः, यतो हि ‘हन्’ धातोः लङ्लकारे मध्यमपुरुषस्य त्रीणि वचनानि क्रमेण अहन्, अहतम्, अहत इति भवन्ति। द्वितीयः विकल्पः अशुद्धः, यतो हि आशीर्लिङ्लकारे उत्तमपुरुषे वध्यासम्, वध्यास्व, वध्यास्म इति रूपाणि भवन्ति। तृतीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘अवधीः’ इति लुङ्लकारस्य मध्यमपुरुषैकवचनम्, उत्तमपुरुषे तु अवधिषम् इति भवति। चतुर्थः अपि अशुद्धः, यतो हि लिट्लकारे प्रथमपुरुषे जघान, जघ्नतुः, जघ्नुः इति रूपाणि सिध्यन्ति; जघनिथ इति तु मध्यमपुरुषैकवचनम्।

‘नदी’ इति ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गशब्दः, यस्य रूपाणि ङीबन्तानां शब्दानां प्रतिनिधिरूपेण पठ्यन्ते। तस्य सप्तम्येकवचने ‘नद्याम्’ इति रूपं भवति, यत् ‘आण्नद्याः’ इति सूत्रेण सिध्यति, यत्र ङि-प्रत्ययस्य स्थाने आम् आदेशः विधीयते। तत्र ‘इको यणचि’ इति सूत्रेण ईकारस्य यकारः जायते, ततः नद्याम् इति रूपम्। ‘नद्यै’ इति चतुर्थ्येकवचनम्, ‘नद्याः’ इति पञ्चमीषष्ठ्येकवचनम्, ‘नद्यौ’ इति च प्रथमाद्वितीयाद्विवचनम् इति ज्ञातव्यम्। नदीसंज्ञा ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ इति सूत्रेण विधीयते।

‘तुह्योस्तातङाशिष्यन्यतरस्याम्’ इति पाणिनीयसूत्रेण आशीर्वादार्थे लोट्लकारस्य ‘तु’ ‘हि’ इत्येतयोः स्थाने विकल्पेन ‘तातङ्’ आदेशः विधीयते। तत्र ‘तु’ इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः, ‘हि’ इति च मध्यमपुरुषैकवचनस्य; अतः ‘भवतात्’ इति वैकल्पिकं रूपं प्रथममध्यमपुरुषयोः एकवचने एव भवति। यथा भवतु भवतात् वा, भव भवतात् वा इति। आशीर्वादविषये एव अयं विकल्पः, अन्यत्र न; यथा ‘चिरं जीवतात्’ इति प्रयोगे आशीर्वादः स्पष्टः। तातङः टकारः इत्संज्ञकः, ङकारश्च ङित्त्वार्थः।

प्रथमः प्रयोगः एव समुचितः, यतो हि ‘ते’ इति द्विवचनान्तं कर्तृपदम्, ‘जानीतः’ इति च लट्लकारस्य प्रथमपुरुषद्विवचनं क्रियापदम्; उभयोः सङ्गतिः सम्यक्। द्वितीयः प्रयोगः अशुद्धः, यतो हि ‘छात्राः’ इति बहुवचनान्तेन सह ‘अजानन्’ इति भवितव्यम्। तृतीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘अहम्’ इति उत्तमपुरुषेण सह ‘ज्ञास्यामि’ इति क्रियापदम् अपेक्ष्यते, न तु ‘ज्ञास्यसि’ इति मध्यमपुरुषरूपम्। चतुर्थे प्रयोगे उत्तमपुरुषस्य समावेशात् ‘ज्ञास्यामः’ इति बहुवचनं भवितव्यम्, यतो हि उत्तमपुरुषः सर्वेषां प्रबलः।

तृतीयः विकल्पः एव सर्वोपयुक्तः, यतो हि ‘दध्नाम्’ इति दधिशब्दस्य षष्ठीबहुवचनं सम्यक् एव। दधि इति इकारान्तः नपुंसकलिङ्गशब्दः, यस्य विभक्तिषु ‘अन्’ आदेशः दृश्यते, यथा दध्ना, दध्ने, दध्नः, दध्नाम् इति। प्रथमः विकल्पः अशुद्धः, यतो हि ‘वारिणी’ इति वारिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययोः द्विवचनम्, न तु द्वितीयाबहुवचनम्; तत्र ‘वारीणि’ इति भवितव्यम्। द्वितीयः अपि अशुद्धः, यतो हि ‘मधूनि’ इति प्रथमाद्वितीयाबहुवचनम्। चतुर्थः अपि अशुद्धः, यतो हि वधूशब्दस्य षष्ठ्येकवचनं ‘वध्वाः’ इति भवति।

द्वितीयं युग्मम् एव समानविभक्तिवचनयोः वर्तते, यतो हि ‘अस्मिन्’ इति पुँल्लिङ्गे सप्तम्येकवचनम्, ‘अस्याम्’ इति च स्त्रीलिङ्गे सप्तम्येकवचनम्; अतः तत्र विभक्तिः वचनं च समानम्। प्रथमे युग्मे ‘अनेन’ इति तृतीयैकवचनम्, ‘अस्यै’ इति च चतुर्थ्येकवचनम्, अतः विभक्तिभेदः। तृतीये युग्मे ‘एषाम्’ इति षष्ठीबहुवचनम्, ‘इमाम्’ इति च द्वितीयैकवचनम्। चतुर्थे युग्मे ‘इमे’ इति पुँल्लिङ्गे प्रथमाबहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गे तु प्रथमाद्वितीययोः द्विवचनम्, अतः वचनभेदः विद्यते।

‘बहुवचनस्य वस्नसौ’ इति पाणिनीयसूत्रेण युष्मद् अस्मद् इत्येतयोः बहुवचने विकल्पेन वस् नस् इत्यादेशौ भवतः। अस्मद्शब्दस्य विषये ‘नः’ इति वैकल्पिकं रूपं द्वितीयाबहुवचने अस्मान् इत्यस्य स्थाने, चतुर्थीबहुवचने अस्मभ्यम् इत्यस्य स्थाने, षष्ठीबहुवचने च अस्माकम् इत्यस्य स्थाने भवति। किन्तु पञ्चमीबहुवचने ‘अस्मत्’ इत्यस्य स्थाने अयम् आदेशः न विधीयते। ध्यातव्यं च यत् एतौ आदेशौ अनन्वादेशे, पदस्य आदौ अप्रयुज्यमाने, तथा च समासे च न भवतः।