Sanskrit - Karaka and Samjna Prakarana: 6 MCQs with Answers

पाणिनेः ‘प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता’ इति सूत्रेण एषा संज्ञा विधीयते। यत्र ‘प्रति’ ‘आङ्’ इत्येताभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तः ‘श्रु’ धातुः प्रयुज्यते, तत्र पूर्ववर्तिनः प्रवर्तनारूपस्य व्यापारस्य यः कर्ता, सः सम्प्रदानसंज्ञकः भवति, न तु कर्मसंज्ञकः। यथा ‘माणवकः आचार्यं प्रतिशृणोति’ इत्यत्र प्रवर्तनायाः कर्ता आचार्यः सम्प्रदानम्, अतः ‘आचार्याय प्रतिशृणोति’ इत्यपि प्रयोगः सिध्यति। सम्प्रदाने चतुर्थी इति नियमात् तत्र चतुर्थी विभक्तिः प्रयुज्यते। एवमेव ‘आशृणोति’ इत्यत्रापि बोध्यम्।

अधिकरणकारकं त्रिधा विभक्तम् — औपश्लेषिकम्, वैषयिकम्, अभिव्यापकं च। यत्र आधाराधेययोः साक्षात् संयोगः भवति तत् औपश्लेषिकम्, यथा कटे आस्ते, स्थाल्यां पचति। यत्र आधारः विषयरूपेण भवति तत् वैषयिकम्, यथा मोक्षे इच्छास्ति, शास्त्रे निपुणः। यत्र आधेयः आधारं सर्वात्मना व्याप्नोति तत् अभिव्यापकम्, यथा सर्वस्मिन् आत्मा अस्ति, तिलेषु तैलम्। एतेन ज्ञायते यत् द्वितीयः विकल्पः एव समीचीनः, यतो हि तत्र मोक्षे इच्छा इति वैषयिकम् अधिकरणं सम्यक् निर्दिष्टम्।

‘अनुर्लक्षणे’ इति पाणिनीयसूत्रेण लक्षणार्थे वर्तमानः ‘अनु’ इति शब्दः कर्मप्रवचनीयसंज्ञकः भवति। लक्षणम् इति चिह्नम् अर्थात् यस्य आश्रयेण किमपि ज्ञायते। ‘नदीम् अन्ववसिता सेना’ इत्यत्र नदी सेनायाः अवस्थानस्य चिह्नरूपेण वर्तते, अतः तत्र ‘अनु’ कर्मप्रवचनीयः। कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया विभक्तिः विधीयते इति ‘कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया’ इति सूत्रात्, तेन ‘नदीम्’ इति द्वितीयान्तं पदं सिध्यति। कर्मप्रवचनीयाः क्रियां न द्योतयन्ति, केवलं विभक्तेः नियामकाः भवन्ति।

‘गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ’ इति पाणिनीयसूत्रेण एषा व्यवस्था विधीयते। यस्य धातोः अर्थः गत्यर्थकः, बुद्ध्यर्थकः, प्रत्यवसानार्थकः अर्थात् भक्षणार्थकः, शब्दकर्मकः वा भवति, अथवा यः धातुः अकर्मकः अस्ति, तस्य णिजन्तप्रयोगे मूलधातोः यः कर्ता आसीत् सः कर्मसंज्ञकः भवति। यथा देवदत्तः ग्रामं गच्छति इत्यस्मात् णिजन्ते ‘यज्ञदत्तः देवदत्तं ग्रामं गमयति’ इति भवति, यत्र देवदत्तः कर्मत्वं प्राप्नोति। अन्येषु धातुषु तु सः करणसंज्ञकः भवति।

‘अपपरी वर्जने’ इति पाणिनीयसूत्रेण वर्जनार्थे प्रयुज्यमानौ ‘अप’ ‘परि’ इत्येतौ शब्दौ कर्मप्रवचनीयसंज्ञकौ भवतः। वर्जनम् इति परित्यागः अर्थात् कस्यचित् बहिष्करणम्। यथा ‘अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः’ इति, ‘परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः’ इति च; अत्र त्रिगर्तान् विहाय अन्यत्र वृष्टिः अभवत् इति अर्थः। कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाः फलम् इदं यत् ‘पञ्चम्यपाङ्परिभिः’ इति सूत्रेण तद्युक्ते पदे पञ्चमी विभक्तिः विधीयते। कर्मप्रवचनीयाः स्वयं क्रियां न वदन्ति, केवलं विभक्तिं नियमयन्ति।

अत्र केवलं द्वितीयं वाक्यम् एव शुद्धम्। ‘वाताय कपिला विद्युत्’ इत्यत्र ‘नक्षत्रज्योतिषोर्लक्षणविधौ’ इत्यादिपरम्परायाम् उत्पातलक्षणे चतुर्थी विभक्तिः विधीयते, अर्थात् कपिलवर्णा विद्युत् वातस्य सूचिका भवति इति। प्रथमं वाक्यम् अशुद्धम्, यतो हि यस्मै किमपि दीयते सः सम्प्रदानसंज्ञकः भवति, ‘कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्’ इति सूत्रात्; सम्प्रदाने च चतुर्थी विधीयते। अतः ‘सः रजकाय वस्त्रं ददाति’ इति भवितव्यम्, न तु ‘रजकस्य’ इति षष्ठ्यन्तम्।