Sanskrit - Chhanda and Alankara: 6 MCQs with Answers

मन्दाक्रान्ता छन्दसि प्रतिचरणं सप्तदश वर्णाः भवन्ति। तस्य गणविन्यासः ‘म भ न त त’ इति पञ्चगणाः, तदनन्तरं गुरुद्वयं च भवति। यतिः चतुर्थे षष्ठे सप्तमे च वर्णे विधीयते, अतः लक्षणम् ‘मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुग्मम्’ इत्युच्यते। कालिदासस्य मेघदूतम् अस्मिन्नेव छन्दसि निबद्धम्, यथा ‘कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः’। प्रश्ने प्रदत्तस्य श्लोकांशस्य ‘नानाश्लेषप्रकरणचणा’ इति गतिः तेनैव सह पूर्णतया मिलति, अतः अत्र मन्दाक्रान्ता छन्दः विद्यते।

मम्मटः काव्यप्रकाशे श्लेषालङ्कारस्य अष्टौ भेदान् निरूपयति — वर्णश्लेषः, पदश्लेषः, लिङ्गश्लेषः, प्रकृतिश्लेषः, प्रत्ययश्लेषः, विभक्तिश्लेषः, वचनश्लेषः, भाषाश्लेषश्च। यत्र शब्दानां प्रकृतिः अर्थात् मूलधातुः प्रातिपदिकं वा द्व्यर्थकं भवति, तत्र प्रकृतिश्लेषः। प्रदत्ते श्लोके ‘पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनम्’ इत्यादिपदानि प्रकृतिभेदेन द्वयोः अर्थयोः बोधकानि भवन्ति — एकतः राजभवनस्य वैभवं, अन्यतश्च वनस्य दृश्यम्। अनेन एकस्मिन्नेव वाक्ये द्वयोः चित्रयोः प्रतीतिः जायते।

वसन्ततिलका छन्दसि प्रतिचरणं चतुर्दश वर्णाः भवन्ति, तस्य च लक्षणम् ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’ इति। एतस्मात् स्पष्टं यत् तत्र तगणः, भगणः, जगणद्वयं, तदनन्तरं गुरुद्वयं च विद्यते; अतः चतुर्थं कथनं सम्यक्। प्रथमं कथनम् अशुद्धम्, यतो हि वंशस्थे ‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’ इति ज-त-ज-र गणाः भवन्ति। द्वितीयम् अपि अशुद्धम्, यतो हि द्रुतविलम्बिते द्वादश वर्णाः एव भवन्ति। तृतीयमपि अशुद्धम्, यतो हि अनुष्टुभि सप्तमो वर्णः द्वितीयचतुर्थचरणयोरेव लघुः भवति।

दृष्टान्तालङ्कारे उपमानोपमेययोः धर्मयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः भवति, अतः ‘पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम्’ इति तस्यैव लक्षणम्। निदर्शनालङ्कारे वस्तुतः असम्भवन् सम्बन्धः उपमां परिकल्पयति, अतः ‘अभवन्वस्तुसम्बन्धः उपमापरिकल्पकः’ इति निदर्शनायाः लक्षणम्। भ्रान्तिमति सादृश्यात् अन्यस्मिन् अन्यस्य निश्चयात्मकं ज्ञानं जायते, अतः ‘अन्यसंवित्तुल्यदर्शने’ इति तस्य लक्षणम्। सन्देहालङ्कारे तु उपमानोपमेययोः निश्चयः न भवति, संशयः एव तिष्ठति, अतः ‘भेदोक्तौ तदनुक्तौ च’ इति तस्य लक्षणम्।

शार्दूलविक्रीडितं छन्दः एकोनविंशत्यक्षरं भवति, तस्य च लक्षणम् ‘सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्’ इति। एतेन ज्ञायते यत् तत्र क्रमशः मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः, तगणः, अन्ते च एकः गुरुः भवति; यतिश्च द्वादशे सप्तमे च वर्णे विधीयते। एवं तस्य आरम्भे मगणः एव तिष्ठति। अन्येषु विकल्पेषु मालिन्यां नगणद्वयेन आरम्भः, शिखरिण्यां यगणेन, वसन्ततिलकायां च तगणेन आरम्भः भवति, अतः तेषु आदौ मगणः न विद्यते।

अस्मिन् श्लोके उत्प्रेक्षालङ्कारः विद्यते। उत्प्रेक्षायाः लक्षणम् — ‘सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’ इति, अर्थात् यत्र प्रकृतस्य उपमेयस्य अप्रकृतरूपेण अर्थात् उपमानरूपेण सम्भावना क्रियते तत्र उत्प्रेक्षा। अत्र ‘मन्ये’ इति वाचकपदेन स्पष्टं सूचितं यत् कवेः इयं केवला सम्भावना, न तु निश्चयः। कविः उत्प्रेक्षते यत् चन्द्रस्य सौन्दर्यदर्पः नायिकायाः मुखकान्त्या पराजितः सन् हर्षात् इव तस्याः पादयोः पादलक्ष्मीरूपेण लग्नः। ‘मन्ये’, ‘इव’, ‘ध्रुवम्’, ‘नूनम्’ इत्यादीनि उत्प्रेक्षायाः वाचकपदानि भवन्ति।