Sanskrit - Samasa and Pratyaya: 10 MCQs with Answers

‘गोदः’ ‘कम्बलदः’ इत्यादिषु शब्देषु ‘क’ प्रत्ययस्य विधानम् ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ इति पाणिनीयसूत्रेण भवति। अस्य सूत्रस्य अर्थः — आकारान्तात् धातोः उपसर्गरहितात् कर्मणि उपपदे सति ‘क’ प्रत्ययः विधीयते। यथा गाम् आददाति इति गोदः, कम्बलं ददाति इति कम्बलदः, धनं ददाति इति धनदः, जलं ददाति इति जलदः। अत्र ‘दा’ धातुः आकारान्तः, उपसर्गश्च न विद्यते, अतः सूत्रम् इदं प्रवर्तते। यदि उपसर्गः स्यात् तर्हि ‘आतश्चोपसर्गे’ इति भिन्नं सूत्रं प्रवर्तेत।

‘वोतो गुणवचनात्’ इति पाणिनीयसूत्रेण गुणवाचिनः उकारान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां विकल्पेन ‘ङीष्’ प्रत्ययः भवति। अत्र ‘वा’ इति पदात् विकल्पः सूचितः, अतः पक्षे टाप् अपि भवति। यथा पटु इति गुणवाचकात् पट्वी पटुः वा, मृदु इत्यस्मात् मृद्वी मृदुः वा, लघु इत्यस्मात् लघ्वी लघुः वा। ङीष् इत्यत्र षकारः इत्संज्ञकः, तेन ‘षिद्गौरादिभ्यश्च’ इत्यादिकार्याणि सिध्यन्ति, ईकारमात्रं च शिष्यते। गुणवचनत्वाभावे तु इदं सूत्रं न प्रवर्तते।

अपत्यार्थे तद्धितप्रत्ययानां विधाने पाणिनिः गणविशेषान् आश्रित्य भिन्नान् प्रत्ययान् विदधाति। ‘शिवादिभ्योऽण्’ इति सूत्रेण शिवादिगणपठितेभ्यः अण् प्रत्ययः भवति, यथा शिवस्य अपत्यं शैवः। ‘स्त्रीभ्यो ढक्’ इति सूत्रेण स्त्रीवाचिभ्यः ढक् प्रत्ययः, यथा स्त्रैणेयः, दात्तेयः। ‘गर्गादिभ्यो यञ्’ इति सूत्रेण गर्गादिगणात् यञ् प्रत्ययः, यथा गर्गस्य अपत्यं गार्ग्यः। ‘अनृष्यानन्तर्ये बिदादिभ्योऽञ्’ इति सूत्रेण अञ् प्रत्ययः, यथा बैदः। एवं क्रमः अण्, ढक्, यञ्, अञ् इति सिध्यति।

‘गुरोश्च हलः’ इति पाणिनीयसूत्रेण गुरुमतः हलन्तात् धातोः स्त्रियां भावे ‘अ’ प्रत्ययः विधीयते। अत्र गुरुमत् इत्यनेन तादृशः धातुः गृह्यते यस्य उपधायां गुरुसंज्ञकः स्वरः विद्यते, हलन्तः इत्यनेन च व्यञ्जनान्तः। यथा ईहा, ऊहा, लीला इत्यादीनि रूपाणि सिध्यन्ति। भावार्थे स्त्रीलिङ्गे प्रत्ययविधानम् अनेकैः सूत्रैः क्रियते, यथा ‘अ प्रत्ययात्’, ‘गुरोश्च हलः’, ‘षिद्भिदादिभ्योऽङ्’ इत्यादिभिः। अस्मिन् प्रकरणे प्रत्ययस्य स्वरूपं धातोः स्वरूपम् उपधां च आश्रित्य निर्धार्यते।

‘स्नेहने पिषः’ इति पाणिनीयसूत्रेण स्नेहनार्थे वर्तमानात् ‘पिष्’ धातोः ‘णमुल्’ प्रत्ययः विधीयते। स्नेहनम् इति अत्र मार्दवसम्पादनम् अर्थात् पेषणेन स्निग्धीकरणम्। यथा ‘पेषं पेषं पिनष्टि’ इति प्रयोगः, यत्र क्रियायाः पौनःपुन्यं द्योत्यते। णमुल् इति प्रत्ययः अव्ययसंज्ञकः भवति, अतः तस्य रूपं न परिवर्तते। एतादृशेषु प्रयोगेषु द्विर्वचनम् अपि प्रायः दृश्यते, येन क्रियायाः अभीक्ष्ण्यं व्यज्यते। णमुलः विधानं ‘अभीक्ष्ण्ये णमुल् च’ इत्यादिभिः अनेकैः सूत्रैः भिन्नेषु अर्थेषु क्रियते।

कर्मधारयसमासस्य अनेके भेदाः सन्ति, तेषु विशेषणोभयपदकर्मधारयः सः यत्र समासस्य उभे अपि पदे विशेषणरूपे भवतः। ‘स्नातानुलिप्तः’ इत्यत्र स्नातश्चासौ अनुलिप्तश्च इति विग्रहः, उभयमपि पदं विशेषणम् एव, अतः अयम् एव तस्य उदाहरणम्। ‘पुरुषव्याघ्रः’ इति उपमितसमासः, यत्र पुरुषः व्याघ्र इव इति भावः। ‘घनश्यामः’ इति उपमानपूर्वपदकर्मधारयः, यत्र घन इव श्यामः इति विग्रहः। ‘चन्द्राह्लादकः’ इत्यत्र च विशेषणविशेष्यभावः न तथा वर्तते।

‘झयः’ इति पाणिनीयसूत्रेण झयन्तात् अव्ययीभावसमासात् समासान्तः ‘टच्’ प्रत्ययः विधीयते। झय् इति प्रत्याहारे स्पर्शवर्णाः ऊष्माणश्च गृह्यन्ते। ‘उपसरितम्’ इत्यत्र ‘सरित्’ इति शब्दः तकारान्तः, तकारश्च झय्-प्रत्याहारे अन्तर्भवति, अतः तत्र टच् प्रत्ययः प्रवर्तते और सरितः समीपम् इति अर्थे उपसरितम् इति रूपं सिध्यति। अन्येषु विकल्पेषु राजन् इति नकारान्तः, दिश् इति शकारान्तः, गिर् इति च रेफान्तः शब्दः, अतः तत्र इदं सूत्रं न प्रवर्तते; तेषां समासान्तविधानम् अन्यैः सूत्रैः क्रियते।

द्वन्द्वसमासे पूर्वनिपातस्य नियमाः विविधैः सूत्रैः विधीयन्ते। ‘अल्पाच्तरम्’ इति सूत्रेण अल्पस्वरं पदं पूर्वं निपतति, यथा शिवकेशवौ। ‘द्वन्द्वे घि’ इति सूत्रेण घिसंज्ञकं पदं पूर्वं भवति, यथा हरिहरौ। ‘अजाद्यदन्तम्’ इति सूत्रेण अजादि अकारान्तं च पदं पूर्वं निपतति, यथा इन्द्राग्नी। चतुर्थः विकल्पः असमीचीनः, यतो हि ‘जातिरप्राणिनाम्’ इति सूत्रं केवलम् अप्राणिवाचिनां जातिशब्दानां विषये प्रवर्तते, ‘अश्वारोहपदाति’ इत्यत्र तु प्राणिवाचकाः शब्दाः सन्ति, अतः तत् उदाहरणं न सङ्गच्छते।

‘द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः’ इति पाणिनीयसूत्रेण श्रित, अतीत, पतित, गत, अत्यस्त, प्राप्त, आपन्न — एतैः शब्दैः सह द्वितीयान्तस्य पदस्य तत्पुरुषसमासः विधीयते। अतः ‘मेघात्यस्तः’ इत्यस्य विग्रहः ‘मेघम् अत्यस्तः’ इति भवति, यस्य अर्थः मेघम् अतिक्रम्य क्षिप्तः इति। अत्र समासे विभक्तेः लोपः जायते, ततश्च सन्धिकार्येण मेघात्यस्तः इति रूपं सिध्यति। अन्ये विकल्पाः पञ्चमीचतुर्थीप्रथमान्तपदयुक्ताः सन्ति, अतः ते अनेन सूत्रेण न सङ्गच्छन्ते।

अव्ययीभावसमासस्य विधानं ‘अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु’ इति सूत्रेण क्रियते। तत्र आनुपूर्व्यार्थे ‘अनुज्येष्ठम्’ इति सिध्यति, यस्य विग्रहः ज्येष्ठस्य आनुपूर्व्येण इति, अर्थात् ज्येष्ठक्रमेण। अतः चतुर्थः विकल्पः एव समीचीनः। अन्येषु विकल्पेषु दोषाः सन्ति — समीपार्थे ‘उपहरि’ इति भवति, न तु अधिहरि; ‘निर्मक्षिकम्’ इति अभावार्थे प्रयुज्यते, न तु अत्ययार्थे; ‘अतिनिद्रम्’ इति च असम्प्रत्यर्थे, अर्थात् निद्रा सम्प्रति न युज्यते इति।