Sanskrit - Sandhi and Varna Vichara: 9 MCQs with Answers

‘उपसर्गादृति धातौ’ इति पाणिनीयसूत्रं गुणसन्धेः अपवादरूपेण पररूपम् एकादेशं विदधाति। अस्य अर्थः — अवर्णान्तात् उपसर्गात् परे ऋकारादौ धातौ सति पूर्वपरयोः स्थाने पररूपम् एकादेशः भवति। यथा प्र + ऋच्छति इत्यत्र गुणे प्रार्च्छति इति स्यात्, किन्तु अनेन सूत्रेण ‘प्रर्च्छति’ इति रूपं सिध्यति; एवमेव उप + ऋच्छति इति उपर्च्छति। ‘वृद्धिरेचि’ इति सूत्रं वृद्धिसन्धिं विदधाति, ‘एङः पदान्तादति’ इति पूर्वरूपम्, ‘एत्येधत्यूठ्सु’ इति च वृद्धेः विशेषविधानं करोति।

वर्णोच्चारणे आभ्यन्तरप्रयत्नाः पञ्च मन्यन्ते — स्पृष्टम्, ईषत्स्पृष्टम्, विवृतम्, संवृतम्, ईषद्विवृतं च। तत्र स्पर्शवर्णानां प्रयत्नः स्पृष्टः, अन्तःस्थानां ईषत्स्पृष्टः, ऊष्मणां ईषद्विवृतः, स्वराणां च विवृतः भवति। संवृतप्रयत्नः तु केवलं प्रयोगदशायां ह्रस्वस्य अकारस्य भवति, न तु सर्वेषां स्वराणाम्; प्रक्रियादशायां सोऽपि विवृतः एव गृह्यते। अतः ‘संवृतं स्वराणाम्’ इति कथनम् असमीचीनम्। शेषाणि त्रीणि कथनानि शिक्षाग्रन्थेषु यथोक्तानि सम्यक् एव सन्ति।

‘उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य’ इति पाणिनीयसूत्रेण ‘उद्’ इत्यस्मात् परयोः ‘स्था’ ‘स्तम्भ्’ इत्येतयोः धात्वोः यः सकारः, तस्य स्थाने पूर्वसवर्णः आदेशः भवति, अर्थात् पूर्ववर्तिनः दकारस्य सवर्णः थकारः विधीयते। यथा उद् + स्थानम् इत्यत्र उत्थानम्, उद् + स्थितः इत्यत्र उत्थितः, उद् + स्तम्भः इत्यत्र च उत्तम्भः इति रूपाणि सिध्यन्ति। अत्र सकारस्य लोपः इव प्रतीयते, वस्तुतस्तु तस्य स्थाने पूर्वसवर्णादेशः जातः, ततश्च ‘खरि च’ इत्यादिना दकारस्य तकारः सम्पद्यते।

स्वरवर्णानां भेदाः ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन, उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन, अनुनासिकाननुनासिकभेदेन च गण्यन्ते। किन्तु लृकारस्य दीर्घरूपं लोके प्रयोगे न विद्यते, अतः तस्य दीर्घसम्बन्धिनः भेदाः न सम्भवन्ति। तेन ‘दीर्घस्वरिताननुनासिकः’ इति भेदः लृकारस्य न भवति, अन्ये तु सर्वे भेदाः सम्भवन्ति। ह्रस्वस्य त्रयः स्वराः द्विधा अनुनासिकत्वेन इति षट्, प्लुतस्य अपि तथैव षट्, एवं द्वादश भेदाः लृकारस्य मन्यन्ते; अन्येषां स्वराणां तु अष्टादश भेदाः भवन्ति।

‘विसर्जनीयस्य सः’ इति पाणिनीयसूत्रेण खर्-प्रत्याहारे विद्यमाने वर्णे परे विसर्गस्य स्थाने सकारादेशः विधीयते। खर् इति प्रत्याहारेण वर्गाणां प्रथमद्वितीयवर्णाः ऊष्माणश्च गृह्यन्ते। यथा नमः + ते इत्यत्र नमस्ते, विष्णुः + त्राता इत्यत्र विष्णुस्त्राता, इतः + ततः इत्यत्र इतस्ततः इति रूपाणि सिध्यन्ति। अनन्तरं ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ ‘ष्टुना ष्टुः’ इत्यादिभिः सूत्रैः सकारस्य शकारः षकारः वा सम्पद्यते, यथा रामः + चलति इत्यत्र रामश्चलति इति। एतत् सूत्रं विसर्गसन्धेः मूलभूतं सूत्रम् अस्ति।

‘लोपः शाकल्यस्य’ इति पाणिनीयसूत्रेण शाकल्याचार्यस्य मतानुसारं पदान्तयोः यकारवकारयोः विकल्पेन लोपः भवति, यदि तयोः पूर्वः अवर्णः स्यात् तथा च परतः अश्-प्रत्याहारे विद्यमानः वर्णः स्यात्। अश् इति प्रत्याहारेण सर्वे स्वराः मृदुव्यञ्जनानि च गृह्यन्ते। यथा कया + अत्र इत्यत्र ‘कयात्र’ इति भवति, तथा च ते + अत्र इत्यत्र ‘तेऽत्र’ इति। अत्र विकल्पः इति ज्ञातव्यम्, अतः लोपाभावे यण्सन्धिः यथावत् तिष्ठति। एतत् सूत्रं वेदेषु लौकिकसंस्कृते च प्रयोगबहुलम्।

‘यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा’ इति पाणिनीयसूत्रेण पदान्ते विद्यमानस्य यर्-प्रत्याहारवर्णस्य अनुनासिके परे विकल्पेन अनुनासिकादेशः भवति। यर् इति प्रत्याहारेण हकारं विहाय सर्वाणि व्यञ्जनानि गृह्यन्ते। ‘ककुभ् + नायकः’ इत्यत्र भकारस्य तद्वर्गीयः अनुनासिकः मकारः विकल्पेन भवति, अतः ककुम्नायकः ककुब्नायकः वा इति द्वे अपि रूपे साधुनी, येन विकल्पः सम्यक् प्रदर्श्यते। अन्येषु विकल्पेषु प्रदत्तानि रूपाणि वर्णविपर्ययदोषेण दुष्टानि सन्ति, अतः तानि इदं सूत्रं सम्यक् न उदाहरन्ति।

‘रोऽसुपि’ इति सूत्रेण अहन् इत्यस्य रेफादेशः सुबन्तभिन्ने परे भवति, यथा अहरहः इति। ‘रो रि’ इति सूत्रेण रेफे परे पूर्वस्य रेफस्य लोपः, पूर्वस्वरस्य च दीर्घः भवति, यथा पुनः + रमते इत्यत्र पुना रमते इति। ‘अतो रोरप्लुतादप्लुते’ इति सूत्रेण अप्लुतात् अकारात् परस्य रोः स्थाने उकारादेशः भवति, ततश्च गुणे सोऽवदत् इति रूपं सिध्यति। ‘हशि च’ इति सूत्रेण हश्-प्रत्याहारे परे तथैव उकारादेशः भवति, यथा कृष्णः + जयति इत्यत्र कृष्णो जयति इति।

वर्णानां बाह्यप्रयत्नाः एकादश मन्यन्ते, तेषु विवारः संवारः, श्वासः नादः, अघोषः घोषश्च प्रमुखाः। हश् इति प्रत्याहारेण सर्वे मृदुव्यञ्जनाः अर्थात् वर्गाणां तृतीयचतुर्थपञ्चमवर्णाः, अन्तःस्थाः, हकारश्च गृह्यन्ते। एतेषां वर्णानाम् उच्चारणे कण्ठः संवृतः भवति, नादः उत्पद्यते, घोषश्च जायते; अतः ते संवाराः नादाः घोषाश्च कथ्यन्ते। एतेभ्यः विपरीताः खर्-प्रत्याहारस्थाः वर्णाः अर्थात् वर्गाणां प्रथमद्वितीयवर्णाः ऊष्माणश्च विवाराः श्वासाः अघोषाश्च भवन्ति। स्वराः अपि हशाम् इव संवारादिधर्मयुक्ताः एव।