Sanskrit: 60 MCQs with Answers

पाणिनेः ‘प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता’ इति सूत्रेण एषा संज्ञा विधीयते। यत्र ‘प्रति’ ‘आङ्’ इत्येताभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तः ‘श्रु’ धातुः प्रयुज्यते, तत्र पूर्ववर्तिनः प्रवर्तनारूपस्य व्यापारस्य यः कर्ता, सः सम्प्रदानसंज्ञकः भवति, न तु कर्मसंज्ञकः। यथा ‘माणवकः आचार्यं प्रतिशृणोति’ इत्यत्र प्रवर्तनायाः कर्ता आचार्यः सम्प्रदानम्, अतः ‘आचार्याय प्रतिशृणोति’ इत्यपि प्रयोगः सिध्यति। सम्प्रदाने चतुर्थी इति नियमात् तत्र चतुर्थी विभक्तिः प्रयुज्यते। एवमेव ‘आशृणोति’ इत्यत्रापि बोध्यम्।

मन्दाक्रान्ता छन्दसि प्रतिचरणं सप्तदश वर्णाः भवन्ति। तस्य गणविन्यासः ‘म भ न त त’ इति पञ्चगणाः, तदनन्तरं गुरुद्वयं च भवति। यतिः चतुर्थे षष्ठे सप्तमे च वर्णे विधीयते, अतः लक्षणम् ‘मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुग्मम्’ इत्युच्यते। कालिदासस्य मेघदूतम् अस्मिन्नेव छन्दसि निबद्धम्, यथा ‘कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः’। प्रश्ने प्रदत्तस्य श्लोकांशस्य ‘नानाश्लेषप्रकरणचणा’ इति गतिः तेनैव सह पूर्णतया मिलति, अतः अत्र मन्दाक्रान्ता छन्दः विद्यते।

‘लेनिनामृतम्’ इति पण्डितपद्मशास्त्रिविरचितम् आधुनिकं संस्कृतमहाकाव्यम् अस्ति, यत्र द्वादश सर्गाः विद्यन्ते। अस्मिन् काव्ये रूसदेशस्य क्रान्तिनायकस्य लेनिनस्य जीवनचरितं महाकाव्यशैल्या वर्णितम्। आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये एषा प्रवृत्तिः विशेषतया द्रष्टव्या यत् कवयः प्राचीनं महाकाव्यरूपं स्वीकृत्य समकालिकान् राजनैतिकान् सामाजिकांश्च विषयान् निबध्नन्ति। अत्र परम्परागताः सर्गबन्धस्य नियमाः, विविधानि छन्दांसि, प्रकृतिवर्णनं च यथावत् पालितानि, किन्तु कथावस्तु पौराणिकं न भूत्वा आधुनिकम् ऐतिहासिकं वर्तते।

‘जीवनस्य पृष्ठद्वयम्’ इति देवर्षिकलानाथशास्त्रिविरचितः आत्मकथात्मकः उपन्यासः अस्ति। आधुनिकसंस्कृतगद्यसाहित्ये उपन्यासविधायाः विकासः विंशतितमे शतके सञ्जातः, तत्र च आत्मकथात्मकाः रचनाः विशिष्टं स्थानं भजन्ते, यतो हि तासु लेखकस्य वैयक्तिकम् अनुभवजगत् सामाजिकपरिवेशेन सह संयुज्यते। देवर्षिकलानाथशास्त्री राजस्थानप्रदेशस्य प्रसिद्धः संस्कृतसाहित्यकारः आसीत्, यस्य लेखनी गद्ये पद्ये च समानरूपेण प्रवृत्ता। तस्य कृतिषु सरला प्रवाहयुक्ता च भाषा, जीवन्तानि चरित्राणि, समकालिकसमाजस्य यथार्थचित्रणं च दृश्यन्ते।

ऋग्वेदस्य द्वितीयात् सप्तमपर्यन्तानि षट् मण्डलानि वंशमण्डलानि इत्युच्यन्ते, यतो हि प्रत्येकं मण्डलम् एकस्यैव ऋषिकुलस्य सूक्तैः निबद्धम्। तत्र द्वितीयं मण्डलं गृत्समदस्य, तृतीयं विश्वामित्रस्य, चतुर्थं वामदेवस्य, पञ्चमम् अत्रेः, षष्ठं भरद्वाजस्य, सप्तमं च वसिष्ठस्य कुलेन सम्बद्धम्। एतानि मण्डलानि प्राचीनतमानि मन्यन्ते, प्रथमं दशमं च मण्डले तु परवर्तीनि। तृतीयमण्डले प्रसिद्धा गायत्री, सप्तमे च वसिष्ठस्य वरुणसूक्तानि विद्यन्ते।

‘गोदः’ ‘कम्बलदः’ इत्यादिषु शब्देषु ‘क’ प्रत्ययस्य विधानम् ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ इति पाणिनीयसूत्रेण भवति। अस्य सूत्रस्य अर्थः — आकारान्तात् धातोः उपसर्गरहितात् कर्मणि उपपदे सति ‘क’ प्रत्ययः विधीयते। यथा गाम् आददाति इति गोदः, कम्बलं ददाति इति कम्बलदः, धनं ददाति इति धनदः, जलं ददाति इति जलदः। अत्र ‘दा’ धातुः आकारान्तः, उपसर्गश्च न विद्यते, अतः सूत्रम् इदं प्रवर्तते। यदि उपसर्गः स्यात् तर्हि ‘आतश्चोपसर्गे’ इति भिन्नं सूत्रं प्रवर्तेत।

अयम् अंशः अम्बिकादत्तव्यासविरचितात् ‘शिवराजविजय’ इति गद्यकाव्यात् उद्धृतः। एतत् आधुनिकसंस्कृतगद्यसाहित्यस्य प्रथमम् ऐतिहासिकम् उपन्यासरूपं काव्यं मन्यते, यत्र छत्रपतिशिवाजिमहाराजस्य पराक्रमः विस्तरेण वर्णितः। अस्मिन् ग्रन्थे बाणभट्टस्य कादम्बर्याः शैली अनुसृता, दीर्घसमासाः, अनुप्रासबहुलता, ओजोगुणश्च प्रचुरतया प्रयुक्ताः। प्रदत्ते अंशे तत्कालीनस्य धार्मिकस्य अत्याचारस्य मार्मिकं चित्रणं विद्यते, यत्र वेदानां धर्मशास्त्राणां पुराणानां भाष्याणां च विनाशः सानुप्रासं वर्णितः।

‘वोतो गुणवचनात्’ इति पाणिनीयसूत्रेण गुणवाचिनः उकारान्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रियां विकल्पेन ‘ङीष्’ प्रत्ययः भवति। अत्र ‘वा’ इति पदात् विकल्पः सूचितः, अतः पक्षे टाप् अपि भवति। यथा पटु इति गुणवाचकात् पट्वी पटुः वा, मृदु इत्यस्मात् मृद्वी मृदुः वा, लघु इत्यस्मात् लघ्वी लघुः वा। ङीष् इत्यत्र षकारः इत्संज्ञकः, तेन ‘षिद्गौरादिभ्यश्च’ इत्यादिकार्याणि सिध्यन्ति, ईकारमात्रं च शिष्यते। गुणवचनत्वाभावे तु इदं सूत्रं न प्रवर्तते।

अत्र तृतीयः विकल्पः एव शुद्धः, यतो हि ‘एके मृताः अपरे पलायिताः’ इत्यत्र लिङ्गवचनपुरुषाणां सामञ्जस्यं सम्यक् विद्यते। प्रथमे विकल्पे ‘सा’ इति स्त्रीलिङ्गैकवचनं सर्वनाम ‘बालकाः’ इति पुंल्लिङ्गबहुवचनेन सह असङ्गतम्। द्वितीये विकल्पे ‘ते’ इति पुंल्लिङ्गं ‘बालिकाः’ इति स्त्रीलिङ्गेन सह न सङ्गच्छते, तत्र ‘ताः बालिकाः’ इति भवितव्यम्। चतुर्थे विकल्पे ‘वन’ शब्दः नपुंसकलिङ्गः, अतः ‘एकस्यां वने’ इति न शुद्धम्, ‘एकस्मिन् वने’ इति भवितव्यम्।

‘अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता’ इति सूक्तिः महाकविभारवेः किरातार्जुनीयमहाकाव्यात् गृहीता। अस्याः भावः — बलवता सह विरोधः दुरन्तः अर्थात् दुःखेन अन्तं गच्छति, तस्य परिणामः भयङ्करः भवति इति। भारविः अर्थगौरवाय प्रसिद्धः, अतः उच्यते ‘भारवेरर्थगौरवम्’। अस्मिन् महाकाव्ये अष्टादश सर्गाः सन्ति, कथावस्तु च महाभारतस्य वनपर्वणः किरातरूपधारिणा शिवेन सह अर्जुनस्य युद्धम् आश्रित्य निबद्धम्। पञ्चदशसर्गे चित्रकाव्यस्य, पञ्चमसर्गे च प्रकृतिवर्णनस्य उत्कर्षः द्रष्टव्यः।