Sanskrit: 60 MCQs with Answers

‘गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ’ इति पाणिनीयसूत्रेण एषा व्यवस्था विधीयते। यस्य धातोः अर्थः गत्यर्थकः, बुद्ध्यर्थकः, प्रत्यवसानार्थकः अर्थात् भक्षणार्थकः, शब्दकर्मकः वा भवति, अथवा यः धातुः अकर्मकः अस्ति, तस्य णिजन्तप्रयोगे मूलधातोः यः कर्ता आसीत् सः कर्मसंज्ञकः भवति। यथा देवदत्तः ग्रामं गच्छति इत्यस्मात् णिजन्ते ‘यज्ञदत्तः देवदत्तं ग्रामं गमयति’ इति भवति, यत्र देवदत्तः कर्मत्वं प्राप्नोति। अन्येषु धातुषु तु सः करणसंज्ञकः भवति।

शार्दूलविक्रीडितं छन्दः एकोनविंशत्यक्षरं भवति, तस्य च लक्षणम् ‘सूर्याश्वैर्यदि मः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम्’ इति। एतेन ज्ञायते यत् तत्र क्रमशः मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः, तगणः, अन्ते च एकः गुरुः भवति; यतिश्च द्वादशे सप्तमे च वर्णे विधीयते। एवं तस्य आरम्भे मगणः एव तिष्ठति। अन्येषु विकल्पेषु मालिन्यां नगणद्वयेन आरम्भः, शिखरिण्यां यगणेन, वसन्ततिलकायां च तगणेन आरम्भः भवति, अतः तेषु आदौ मगणः न विद्यते।

‘अपपरी वर्जने’ इति पाणिनीयसूत्रेण वर्जनार्थे प्रयुज्यमानौ ‘अप’ ‘परि’ इत्येतौ शब्दौ कर्मप्रवचनीयसंज्ञकौ भवतः। वर्जनम् इति परित्यागः अर्थात् कस्यचित् बहिष्करणम्। यथा ‘अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः’ इति, ‘परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः’ इति च; अत्र त्रिगर्तान् विहाय अन्यत्र वृष्टिः अभवत् इति अर्थः। कर्मप्रवचनीयसंज्ञायाः फलम् इदं यत् ‘पञ्चम्यपाङ्परिभिः’ इति सूत्रेण तद्युक्ते पदे पञ्चमी विभक्तिः विधीयते। कर्मप्रवचनीयाः स्वयं क्रियां न वदन्ति, केवलं विभक्तिं नियमयन्ति।

श्रीमद्भागवतमहापुराणे द्वादश स्कन्धाः सन्ति, तेषु अष्टमे स्कन्धे गजेन्द्रमोक्षस्य प्रसिद्धा कथा वर्णिता। तत्र गजेन्द्रः सरोवरे ग्राहेण गृहीतः सन् दीर्घकालं यावत् संघर्षं कृत्वा अन्ते सर्वाणि साधनानि परित्यज्य अनन्यभावेन भगवन्तं स्तौति, ततश्च भगवान् गरुडमारूढः आगत्य सुदर्शनचक्रेण ग्राहं हत्वा तं मोचयति। एषा कथा शरणागतेः महिमानं प्रतिपादयति। अस्मिन्नेव अष्टमे स्कन्धे समुद्रमन्थनस्य, वामनावतारस्य, मत्स्यावतारस्य च आख्यानानि अपि विस्तरेण वर्णितानि सन्ति।

महाभारते अष्टादश पर्वाणि सन्ति, तेषु तृतीयं वनपर्व इति प्रसिद्धम्, यत्र पाण्डवानां द्वादशवर्षीयस्य वनवासस्य वर्णनम् अस्ति। तस्मिन्नेव पर्वणि बृहदश्वः मुनिः युधिष्ठिरं सान्त्वयितुं नलदमयन्त्योः आख्यानं श्रावयति, यत् नलोपाख्यानम् इति नाम्ना प्रथितम्। तत्र निषधराजः नलः द्यूते राज्यं हारयित्वा दमयन्त्या सह वनं गच्छति, ततश्च वियोगः पुनर्मिलनं च वर्णितम्। अस्मादेव आख्यानात् प्रेरणां गृहीत्वा श्रीहर्षः नैषधीयचरितम् इति महाकाव्यं रचयामास। वनपर्वणि सावित्र्युपाख्यानम् अपि विद्यते।

‘स्नेहने पिषः’ इति पाणिनीयसूत्रेण स्नेहनार्थे वर्तमानात् ‘पिष्’ धातोः ‘णमुल्’ प्रत्ययः विधीयते। स्नेहनम् इति अत्र मार्दवसम्पादनम् अर्थात् पेषणेन स्निग्धीकरणम्। यथा ‘पेषं पेषं पिनष्टि’ इति प्रयोगः, यत्र क्रियायाः पौनःपुन्यं द्योत्यते। णमुल् इति प्रत्ययः अव्ययसंज्ञकः भवति, अतः तस्य रूपं न परिवर्तते। एतादृशेषु प्रयोगेषु द्विर्वचनम् अपि प्रायः दृश्यते, येन क्रियायाः अभीक्ष्ण्यं व्यज्यते। णमुलः विधानं ‘अभीक्ष्ण्ये णमुल् च’ इत्यादिभिः अनेकैः सूत्रैः भिन्नेषु अर्थेषु क्रियते।

वाल्मीकिरामायणस्य बम्बईसंस्करणानुसारं सप्तसु काण्डेषु सर्गसंख्या भिन्ना भिन्ना विद्यते। तत्र अयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशतं सर्गाः, अरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततिः सर्गाः, युद्धकाण्डे अष्टाविंशत्यधिकशतं सर्गाः, उत्तरकाण्डे च एकादशाधिकशतं सर्गाः सन्ति। बालकाण्डे सप्तसप्ततिः, किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टिः, सुन्दरकाण्डे च अष्टषष्टिः सर्गाः विद्यन्ते। सर्वेषु काण्डेषु युद्धकाण्डम् एव बृहत्तमम्, यत्र रावणवधपर्यन्तं समग्रं युद्धवर्णनं विस्तरेण उपनिबद्धम् अस्ति।

अत्र तृतीयः विकल्पः असंगतः, यतो हि ‘क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति’ इति प्रसिद्धं वाक्यं कठोपनिषदः, न तु ईशोपनिषदः। तस्य भावः — आत्मज्ञानस्य मार्गः क्षुरस्य तीक्ष्णधारा इव दुर्गमः अस्ति इति। शेषाः त्रयः विकल्पाः सम्यक् — ‘तत्त्वमसि’ इति महावाक्यं छान्दोग्योपनिषदि उद्दालकारुणिना श्वेतकेतुं प्रति उक्तम्, ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’ इति मुण्डकोपनिषदि, ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ इति च तैत्तिरीयोपनिषदः शिक्षावल्ल्यां गुरोः उपदेशरूपेण विद्यते।

अत्र केवलं द्वितीयं वाक्यम् एव शुद्धम्। ‘वाताय कपिला विद्युत्’ इत्यत्र ‘नक्षत्रज्योतिषोर्लक्षणविधौ’ इत्यादिपरम्परायाम् उत्पातलक्षणे चतुर्थी विभक्तिः विधीयते, अर्थात् कपिलवर्णा विद्युत् वातस्य सूचिका भवति इति। प्रथमं वाक्यम् अशुद्धम्, यतो हि यस्मै किमपि दीयते सः सम्प्रदानसंज्ञकः भवति, ‘कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्’ इति सूत्रात्; सम्प्रदाने च चतुर्थी विधीयते। अतः ‘सः रजकाय वस्त्रं ददाति’ इति भवितव्यम्, न तु ‘रजकस्य’ इति षष्ठ्यन्तम्।

अस्मिन् श्लोके उत्प्रेक्षालङ्कारः विद्यते। उत्प्रेक्षायाः लक्षणम् — ‘सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’ इति, अर्थात् यत्र प्रकृतस्य उपमेयस्य अप्रकृतरूपेण अर्थात् उपमानरूपेण सम्भावना क्रियते तत्र उत्प्रेक्षा। अत्र ‘मन्ये’ इति वाचकपदेन स्पष्टं सूचितं यत् कवेः इयं केवला सम्भावना, न तु निश्चयः। कविः उत्प्रेक्षते यत् चन्द्रस्य सौन्दर्यदर्पः नायिकायाः मुखकान्त्या पराजितः सन् हर्षात् इव तस्याः पादयोः पादलक्ष्मीरूपेण लग्नः। ‘मन्ये’, ‘इव’, ‘ध्रुवम्’, ‘नूनम्’ इत्यादीनि उत्प्रेक्षायाः वाचकपदानि भवन्ति।