Sanskrit: 60 MCQs with Answers

‘तदेव गगनं सैव धरा’ इति कवितासंग्रहस्य रचयिता प्रोफेसर श्रीनिवासरथः अस्ति। एषा कृतिः आधुनिकसंस्कृतकवितायाः महत्त्वपूर्णा उपलब्धिः मन्यते, यतो हि तत्र परम्परागतच्छन्दोबन्धनं परित्यज्य मुक्तच्छन्दसि समकालिकजीवनस्य संवेदनाः अभिव्यक्ताः। श्रीनिवासरथः आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये नवीनप्रयोगानां प्रवर्तकेषु अन्यतमः, यस्य रचनासु नागरिकजीवनस्य विसंगतयः, एकाकित्वम्, आत्मान्वेषणं च प्रमुखविषयाः। तेषां भाषा सरला, बिम्बविधानं च आधुनिकम्, येन संस्कृतकविता वर्तमानयुगेन सह संयुज्यते।

‘झयः’ इति पाणिनीयसूत्रेण झयन्तात् अव्ययीभावसमासात् समासान्तः ‘टच्’ प्रत्ययः विधीयते। झय् इति प्रत्याहारे स्पर्शवर्णाः ऊष्माणश्च गृह्यन्ते। ‘उपसरितम्’ इत्यत्र ‘सरित्’ इति शब्दः तकारान्तः, तकारश्च झय्-प्रत्याहारे अन्तर्भवति, अतः तत्र टच् प्रत्ययः प्रवर्तते और सरितः समीपम् इति अर्थे उपसरितम् इति रूपं सिध्यति। अन्येषु विकल्पेषु राजन् इति नकारान्तः, दिश् इति शकारान्तः, गिर् इति च रेफान्तः शब्दः, अतः तत्र इदं सूत्रं न प्रवर्तते; तेषां समासान्तविधानम् अन्यैः सूत्रैः क्रियते।

स्वरवर्णानां भेदाः ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदेन, उदात्तानुदात्तस्वरितभेदेन, अनुनासिकाननुनासिकभेदेन च गण्यन्ते। किन्तु लृकारस्य दीर्घरूपं लोके प्रयोगे न विद्यते, अतः तस्य दीर्घसम्बन्धिनः भेदाः न सम्भवन्ति। तेन ‘दीर्घस्वरिताननुनासिकः’ इति भेदः लृकारस्य न भवति, अन्ये तु सर्वे भेदाः सम्भवन्ति। ह्रस्वस्य त्रयः स्वराः द्विधा अनुनासिकत्वेन इति षट्, प्लुतस्य अपि तथैव षट्, एवं द्वादश भेदाः लृकारस्य मन्यन्ते; अन्येषां स्वराणां तु अष्टादश भेदाः भवन्ति।

द्वन्द्वसमासे पूर्वनिपातस्य नियमाः विविधैः सूत्रैः विधीयन्ते। ‘अल्पाच्तरम्’ इति सूत्रेण अल्पस्वरं पदं पूर्वं निपतति, यथा शिवकेशवौ। ‘द्वन्द्वे घि’ इति सूत्रेण घिसंज्ञकं पदं पूर्वं भवति, यथा हरिहरौ। ‘अजाद्यदन्तम्’ इति सूत्रेण अजादि अकारान्तं च पदं पूर्वं निपतति, यथा इन्द्राग्नी। चतुर्थः विकल्पः असमीचीनः, यतो हि ‘जातिरप्राणिनाम्’ इति सूत्रं केवलम् अप्राणिवाचिनां जातिशब्दानां विषये प्रवर्तते, ‘अश्वारोहपदाति’ इत्यत्र तु प्राणिवाचकाः शब्दाः सन्ति, अतः तत् उदाहरणं न सङ्गच्छते।

‘विसर्जनीयस्य सः’ इति पाणिनीयसूत्रेण खर्-प्रत्याहारे विद्यमाने वर्णे परे विसर्गस्य स्थाने सकारादेशः विधीयते। खर् इति प्रत्याहारेण वर्गाणां प्रथमद्वितीयवर्णाः ऊष्माणश्च गृह्यन्ते। यथा नमः + ते इत्यत्र नमस्ते, विष्णुः + त्राता इत्यत्र विष्णुस्त्राता, इतः + ततः इत्यत्र इतस्ततः इति रूपाणि सिध्यन्ति। अनन्तरं ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ ‘ष्टुना ष्टुः’ इत्यादिभिः सूत्रैः सकारस्य शकारः षकारः वा सम्पद्यते, यथा रामः + चलति इत्यत्र रामश्चलति इति। एतत् सूत्रं विसर्गसन्धेः मूलभूतं सूत्रम् अस्ति।

‘नदी’ इति ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गशब्दः, यस्य रूपाणि ङीबन्तानां शब्दानां प्रतिनिधिरूपेण पठ्यन्ते। तस्य सप्तम्येकवचने ‘नद्याम्’ इति रूपं भवति, यत् ‘आण्नद्याः’ इति सूत्रेण सिध्यति, यत्र ङि-प्रत्ययस्य स्थाने आम् आदेशः विधीयते। तत्र ‘इको यणचि’ इति सूत्रेण ईकारस्य यकारः जायते, ततः नद्याम् इति रूपम्। ‘नद्यै’ इति चतुर्थ्येकवचनम्, ‘नद्याः’ इति पञ्चमीषष्ठ्येकवचनम्, ‘नद्यौ’ इति च प्रथमाद्वितीयाद्विवचनम् इति ज्ञातव्यम्। नदीसंज्ञा ‘यू स्त्र्याख्यौ नदी’ इति सूत्रेण विधीयते।

‘लोपः शाकल्यस्य’ इति पाणिनीयसूत्रेण शाकल्याचार्यस्य मतानुसारं पदान्तयोः यकारवकारयोः विकल्पेन लोपः भवति, यदि तयोः पूर्वः अवर्णः स्यात् तथा च परतः अश्-प्रत्याहारे विद्यमानः वर्णः स्यात्। अश् इति प्रत्याहारेण सर्वे स्वराः मृदुव्यञ्जनानि च गृह्यन्ते। यथा कया + अत्र इत्यत्र ‘कयात्र’ इति भवति, तथा च ते + अत्र इत्यत्र ‘तेऽत्र’ इति। अत्र विकल्पः इति ज्ञातव्यम्, अतः लोपाभावे यण्सन्धिः यथावत् तिष्ठति। एतत् सूत्रं वेदेषु लौकिकसंस्कृते च प्रयोगबहुलम्।

‘तुह्योस्तातङाशिष्यन्यतरस्याम्’ इति पाणिनीयसूत्रेण आशीर्वादार्थे लोट्लकारस्य ‘तु’ ‘हि’ इत्येतयोः स्थाने विकल्पेन ‘तातङ्’ आदेशः विधीयते। तत्र ‘तु’ इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रत्ययः, ‘हि’ इति च मध्यमपुरुषैकवचनस्य; अतः ‘भवतात्’ इति वैकल्पिकं रूपं प्रथममध्यमपुरुषयोः एकवचने एव भवति। यथा भवतु भवतात् वा, भव भवतात् वा इति। आशीर्वादविषये एव अयं विकल्पः, अन्यत्र न; यथा ‘चिरं जीवतात्’ इति प्रयोगे आशीर्वादः स्पष्टः। तातङः टकारः इत्संज्ञकः, ङकारश्च ङित्त्वार्थः।

‘यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा’ इति पाणिनीयसूत्रेण पदान्ते विद्यमानस्य यर्-प्रत्याहारवर्णस्य अनुनासिके परे विकल्पेन अनुनासिकादेशः भवति। यर् इति प्रत्याहारेण हकारं विहाय सर्वाणि व्यञ्जनानि गृह्यन्ते। ‘ककुभ् + नायकः’ इत्यत्र भकारस्य तद्वर्गीयः अनुनासिकः मकारः विकल्पेन भवति, अतः ककुम्नायकः ककुब्नायकः वा इति द्वे अपि रूपे साधुनी, येन विकल्पः सम्यक् प्रदर्श्यते। अन्येषु विकल्पेषु प्रदत्तानि रूपाणि वर्णविपर्ययदोषेण दुष्टानि सन्ति, अतः तानि इदं सूत्रं सम्यक् न उदाहरन्ति।

‘बालकौतुकम्’ इति पाठः भवभूतिविरचितस्य उत्तररामचरितस्य पञ्चमाङ्कस्य कथावस्तुना सम्बद्धः अस्ति। तस्मिन् अङ्के वाल्मीकेः आश्रमे पालितः लवः चन्द्रकेतुना सह मिलति, तयोश्च बालसुलभं स्पर्धापूर्णं संवादः प्रवर्तते, यत्र लवस्य निर्भीकता, तेजस्विता, बालसुलभं कौतुकं च मनोहररूपेण प्रकटीभवति। भवभूतेः इदं नाटकं सप्ताङ्कात्मकं करुणरसप्रधानं च, यत्र ‘एको रसः करुण एव’ इति प्रसिद्धा उक्तिः विद्यते। तृतीयः अङ्कः छायाङ्कः इति नाम्ना विशेषतया प्रसिद्धः।