Sanskrit - Sanskrit Kavya Natak and Modern Literature: 13 MCQs with Answers

‘लेनिनामृतम्’ इति पण्डितपद्मशास्त्रिविरचितम् आधुनिकं संस्कृतमहाकाव्यम् अस्ति, यत्र द्वादश सर्गाः विद्यन्ते। अस्मिन् काव्ये रूसदेशस्य क्रान्तिनायकस्य लेनिनस्य जीवनचरितं महाकाव्यशैल्या वर्णितम्। आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये एषा प्रवृत्तिः विशेषतया द्रष्टव्या यत् कवयः प्राचीनं महाकाव्यरूपं स्वीकृत्य समकालिकान् राजनैतिकान् सामाजिकांश्च विषयान् निबध्नन्ति। अत्र परम्परागताः सर्गबन्धस्य नियमाः, विविधानि छन्दांसि, प्रकृतिवर्णनं च यथावत् पालितानि, किन्तु कथावस्तु पौराणिकं न भूत्वा आधुनिकम् ऐतिहासिकं वर्तते।

‘जीवनस्य पृष्ठद्वयम्’ इति देवर्षिकलानाथशास्त्रिविरचितः आत्मकथात्मकः उपन्यासः अस्ति। आधुनिकसंस्कृतगद्यसाहित्ये उपन्यासविधायाः विकासः विंशतितमे शतके सञ्जातः, तत्र च आत्मकथात्मकाः रचनाः विशिष्टं स्थानं भजन्ते, यतो हि तासु लेखकस्य वैयक्तिकम् अनुभवजगत् सामाजिकपरिवेशेन सह संयुज्यते। देवर्षिकलानाथशास्त्री राजस्थानप्रदेशस्य प्रसिद्धः संस्कृतसाहित्यकारः आसीत्, यस्य लेखनी गद्ये पद्ये च समानरूपेण प्रवृत्ता। तस्य कृतिषु सरला प्रवाहयुक्ता च भाषा, जीवन्तानि चरित्राणि, समकालिकसमाजस्य यथार्थचित्रणं च दृश्यन्ते।

अयम् अंशः अम्बिकादत्तव्यासविरचितात् ‘शिवराजविजय’ इति गद्यकाव्यात् उद्धृतः। एतत् आधुनिकसंस्कृतगद्यसाहित्यस्य प्रथमम् ऐतिहासिकम् उपन्यासरूपं काव्यं मन्यते, यत्र छत्रपतिशिवाजिमहाराजस्य पराक्रमः विस्तरेण वर्णितः। अस्मिन् ग्रन्थे बाणभट्टस्य कादम्बर्याः शैली अनुसृता, दीर्घसमासाः, अनुप्रासबहुलता, ओजोगुणश्च प्रचुरतया प्रयुक्ताः। प्रदत्ते अंशे तत्कालीनस्य धार्मिकस्य अत्याचारस्य मार्मिकं चित्रणं विद्यते, यत्र वेदानां धर्मशास्त्राणां पुराणानां भाष्याणां च विनाशः सानुप्रासं वर्णितः।

‘अहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता’ इति सूक्तिः महाकविभारवेः किरातार्जुनीयमहाकाव्यात् गृहीता। अस्याः भावः — बलवता सह विरोधः दुरन्तः अर्थात् दुःखेन अन्तं गच्छति, तस्य परिणामः भयङ्करः भवति इति। भारविः अर्थगौरवाय प्रसिद्धः, अतः उच्यते ‘भारवेरर्थगौरवम्’। अस्मिन् महाकाव्ये अष्टादश सर्गाः सन्ति, कथावस्तु च महाभारतस्य वनपर्वणः किरातरूपधारिणा शिवेन सह अर्जुनस्य युद्धम् आश्रित्य निबद्धम्। पञ्चदशसर्गे चित्रकाव्यस्य, पञ्चमसर्गे च प्रकृतिवर्णनस्य उत्कर्षः द्रष्टव्यः।

नारायणपण्डितविरचितस्य हितोपदेशस्य चत्वारः भागाः क्रमेण मित्रलाभः, सुहृद्भेदः, विग्रहः, सन्धिश्च इति सन्ति। अस्य ग्रन्थस्य आधारः पञ्चतन्त्रम्, किन्तु तत्र तन्त्राणि पञ्च सन्ति, अत्र तु भागाः चत्वार एव। ग्रन्थस्य उद्देश्यं राजपुत्राणां नीतिशिक्षणम्, अतः कथानां माध्यमेन व्यावहारिकं ज्ञानं प्रदीयते। ‘विद्या ददाति विनयम्’, ‘सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्धं त्यजति पण्डितः’ इत्यादयः सुप्रसिद्धाः सुभाषितश्लोकाः अस्मादेव ग्रन्थात् गृहीताः। ग्रन्थोऽयं गद्यपद्यमिश्रितः चम्पूशैल्या निबद्धः।

श्रीमद्भागवतमहापुराणे द्वादश स्कन्धाः सन्ति, तेषु अष्टमे स्कन्धे गजेन्द्रमोक्षस्य प्रसिद्धा कथा वर्णिता। तत्र गजेन्द्रः सरोवरे ग्राहेण गृहीतः सन् दीर्घकालं यावत् संघर्षं कृत्वा अन्ते सर्वाणि साधनानि परित्यज्य अनन्यभावेन भगवन्तं स्तौति, ततश्च भगवान् गरुडमारूढः आगत्य सुदर्शनचक्रेण ग्राहं हत्वा तं मोचयति। एषा कथा शरणागतेः महिमानं प्रतिपादयति। अस्मिन्नेव अष्टमे स्कन्धे समुद्रमन्थनस्य, वामनावतारस्य, मत्स्यावतारस्य च आख्यानानि अपि विस्तरेण वर्णितानि सन्ति।

महाभारते अष्टादश पर्वाणि सन्ति, तेषु तृतीयं वनपर्व इति प्रसिद्धम्, यत्र पाण्डवानां द्वादशवर्षीयस्य वनवासस्य वर्णनम् अस्ति। तस्मिन्नेव पर्वणि बृहदश्वः मुनिः युधिष्ठिरं सान्त्वयितुं नलदमयन्त्योः आख्यानं श्रावयति, यत् नलोपाख्यानम् इति नाम्ना प्रथितम्। तत्र निषधराजः नलः द्यूते राज्यं हारयित्वा दमयन्त्या सह वनं गच्छति, ततश्च वियोगः पुनर्मिलनं च वर्णितम्। अस्मादेव आख्यानात् प्रेरणां गृहीत्वा श्रीहर्षः नैषधीयचरितम् इति महाकाव्यं रचयामास। वनपर्वणि सावित्र्युपाख्यानम् अपि विद्यते।

वाल्मीकिरामायणस्य बम्बईसंस्करणानुसारं सप्तसु काण्डेषु सर्गसंख्या भिन्ना भिन्ना विद्यते। तत्र अयोध्याकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशतं सर्गाः, अरण्यकाण्डे पञ्चसप्ततिः सर्गाः, युद्धकाण्डे अष्टाविंशत्यधिकशतं सर्गाः, उत्तरकाण्डे च एकादशाधिकशतं सर्गाः सन्ति। बालकाण्डे सप्तसप्ततिः, किष्किन्धाकाण्डे सप्तषष्टिः, सुन्दरकाण्डे च अष्टषष्टिः सर्गाः विद्यन्ते। सर्वेषु काण्डेषु युद्धकाण्डम् एव बृहत्तमम्, यत्र रावणवधपर्यन्तं समग्रं युद्धवर्णनं विस्तरेण उपनिबद्धम् अस्ति।

‘भारतीवसन्तगीतिः’ इति सुप्रसिद्धं गीतं पण्डितजानकीवल्लभशास्त्रिणः ‘काकली’ इति गीतसंग्रहे संकलितम् अस्ति। आधुनिकसंस्कृतसाहित्ये गीतिकाव्यस्य पुनरुत्थाने शास्त्रिमहोदयस्य योगदानम् अनुपमम्, यतो हि तेषां गीतेषु प्रसादगुणः, मधुरा पदावली, लयात्मकता च समवेतरूपेण दृश्यन्ते। तेषां रचनासु प्रकृतिवर्णनं, देशप्रेम, मानवीयसंवेदना च प्रमुखतया प्रतिफलिताः। ते हिन्दीभाषायाम् अपि छायावादोत्तरकालस्य महत्त्वपूर्णाः कवयः आसन्, तथापि संस्कृतगीतिकाव्ये तेषां स्थानम् अत्यन्तम् उच्चम् एव मन्यते।

‘कुन्दमाला’ इति दिङ्नागविरचितं षडङ्कं नाटकम् अस्ति, यस्य कथावस्तु रामायणस्य उत्तरकाण्डम् आश्रित्य निबद्धम्। अस्मिन् नाटके सीतायाः परित्यागः, वाल्मीकेः आश्रमे तस्याः निवासः, लवकुशयोः जन्म, अन्ते च रामसीतयोः पुनर्मिलनं वर्णितम्। भवभूतेः उत्तररामचरितेन सह अस्य कथावस्तु बहुधा साम्यं धारयति, तथापि अत्र अन्तः सुखान्तः एव भवति। नाटकस्य नामकरणं कुन्दपुष्पाणां मालाम् आश्रित्य कृतम्, या सीतायाः रामेण सह सम्बन्धस्य स्मारिका रूपेण कथायां प्रयुक्ता।